Cimbalom speelt hoofdrol in creatieconcert Spectra Ensemble

cimbalom Donderdag en vrijdag brengt het Spectra Ensemble – genoemd naar de groep componisten die in de jaren zestig Gent op de avant-gardekaart zette – twee concerten waarin het cimbalom de hoofdrol speelt. Het aanstekelijke snaar- en slaginstrument behoort tot het instrumentarium van de zigeuners, maar wordt in dit programma haast hygiënisch aangewend, als protagonist in een hedendaags discours. Al is het uiteraard niet toevallig dat twee van de gespeelde componisten Hongaren zijn. Peter Eötvös (°1944) schreef ‘Psy‘ als kamermuziekversie van zijn grote werk ‘Now, Miss!’. ‘The messages of the late Miss R.V. Troussova’ betekende destijds dan weer de doorbraak voor György Kurtag (°1926) en zijn muzikale denkbeelden. De liederen op tekst van de Russische schrijfster Rimma Dalos vertellen een liefdesgeschiedenis. Kurtágs directe muzikale taal verklankt de emoties zeer expressief. Het Spectra Ensemble brengt eveneens de wereldcreatie van ‘Kubrick’s Bone’, een concerto voor cimbalom en ensemble van de Italiaanse componist Luca Francesconi (°1956).

Het cimbalom komt voor in de populaire muziek, in de folk en in de kunstmuziek. Het is terug te vinden in de klassieke muziek van Iran, en verder in Centraal-Azië, China, Korea, Indië, Noord-Afrika West- en Oost-Europa en van daaruit werd het instrument ook verspreid in de Verenigde Staten. Het cimbalom is een trapeziumvormig snaarinstrument dat bespeeld wordt met houten lepeltjes of hamertjes. Het instrument is dus enigszins vergelijkbaar met een piano, waar de klank eveneens geproduceerd wordt door het aanslaan van snaren met hamertjes. Alleen zitten daar bij de piano mechanische verlengstukken tussen, die door de toetsen in werking gesteld worden. De pianist gebruikt tien vingers om toetsen verspreid over het klavier in te drukken. Bij het cimbalom ontbreken de mechanische hefbomen en het klavier, en gebruikt de cimbalomspeler slechts zijn twee handen om de snaren rechtstreeks aan te slaan met de hamertjes. Op het moderne concertcimbalom op poten bevindt zich tevens een pedaal dat de snaren kan dempen.

Niet enkel de ruime geografische verspreiding maar ook de aanwezigheid in verschillende sociale contexten maakt van het cimbalom een ‘universeel’ instrument. Zo vatte bv Louis XIV – en met hem de voornaamste hoven in Europa – een voorliefde op voor het instrument, dat tegelijkertijd ook furore maakt in de Europese (volks)dansmuziek. Misschien heeft de opgang van de piano sinds de negentiende eeuw er wel toe geleid dat het cimbalom vanaf dan voornamelijk in de volksmuziek is terug te vinden, tijdens de twintigste eeuw komt het cimbalom toch weer geregeld voor in de kunstmuziek, vooral dan in de muziek die geïnspireerd is door de volksmuziek van de Oeral tot Hongarije. Ethnomusicologen als Bela Bartok registreerden de muziek van de zigeuners met de typische bezetting van cimbalom, viool, klarinet en contrabas, en via die weg kreeg het cimbalom ook een plek in de concertmuziek.

Het is dus geen toeval dat een aan het cimbalom gewijd programma werk bevat van twee Hongaarse componisten die de muziek van Bartok zeer genegen zijn en die net zoals hun grote voorbeeld elementen uit de volksmuziek combineerden met een radicaal moderne toonspraak. György Kurtag schreef een tiental composities voor cimbalom in combinatie met één of meerdere instrumenten. Bovendien duikt het instrument ook in talrijke Kurtag-werken voor grote bezetting op. Peter Eötvös schreef een concerto voor cimbalom, naast enkele kamermuziekwerken met dit instrument.

In de naoorlogse kunstmuziek duikt het cimbalom regelmatig op in het concertprogramma. Heel wat hedendaagse componisten maken dankbaar gebruik maken van het instrument. Ongetwijfeld worden ze tot het cimbalom aangetrokken omwille van zijn bijzondere klank, maar het feit dat het cimbalom op het kruispunt staat van zeer vele en zeer uiteenlopende muziekculturen speelt waarschijnlijk ook een heel beangrijke rol. De ruime geografische verspreiding, de wisselwerking tussen volks- en kunstmuziek en het gebruik van dit instrument in zeer verschillende socioculturele contexten maken het cimbalom bij uitstek geschikt om het multiculturele karakter van de hedendaagse muziek te onderlijnen.

In 1993 schreef Peter Eötvös een cimbalomconcerto in opdracht van de SDR Stuttgart, ‘Psychokosmos‘. Wellicht vormt dit de aanleiding om het instrument drie jaar later ook te gebruiken in ‘Psy‘, een trio waarvan oorspronkelijk twee versies tot stand kwamen (fluit, cello, cimbalom of marimba), en in 2002 nog een versie voor fluit, altviool en harp. Misschien zijn de twee laatstgenoemde versies wel ontstaan uit pragmatische overwegingen. Slagwerkers (marimba) zijn imers makkelijker te vinden dan cimbalomspelers, en in het kielzog van Debussy’s triosonate voor fluit, altviool en harp zijn er heel wat vaste ensembles ontstaan die de 2002-versie op hun repertoire kunnen nemen. Tijdens dit concert horen we wellicht de versie zoals ze écht bedoeld is door de componist. Alleszins verwijst ‘Psy’ muzikaal ook terug naar een veel ouder werk, namelijk ‘Now, Miss!‘ (1972) voor viool, synthesizer en tape. De tape bevat ‘concrete’ klanken, namelijk zeegeluiden. Misschien gaat de stormachtige cimbalompartij wel daarop terug ?

Voor György Kurtag heeft de Russische taal een sacrale, rituele connotatie die hij in het werk van de in Hongarije levende Russische dichteres Rimma Dalos nog versterkt ziet. Voor ‘Boodschappen van wijlen Mevrouw R.V. Troussova’ (1976-80) voor sopraan en ensemble selecterde de componist selecteerde 21 gedichten uit haar oeuvre, en groepeerde die in drie delen: ‘Eenzaamheid’, ‘ Iets Erotisch’ en ‘Bittere ervaring, lief en leed’ geven vanuit het standpunt van de vrouw het tragische parcours weer van een mislukte liefde, dat uitmondt in vernedering en dood. De kernachtigheid van de gedichten, hun vermogen om met een enkel woord een hele gevoelswereld op te roepen, maakt deze poëzie bij uitstek geschikt voor Kurtag, die met zijn muziek dezelfde idealen nastreeft. De instrumentatie is op een opmerkelijke manier benut. Uiteraard fungeert de sopraan als het ‘lyrisch subject’ van de poëzie: zij doorloopt het emotionele traject van Mevrouw Troussova. Het ensemble ondersteunt dit traject in klank, kleur en articulatie, en moet alleen al daarom een grote samenstelling hebben. Er zijn drie groepen met melodische instrumenten te onderscheiden in het ensemble: hobo, klarinet en hoorn (blaasinstrumenten); harp, klavier en cimbalom (snaarinstrumenten); viool, altviool en contrabas (strijkinstrumenten). Hoorn, cimbalom en altviool zijn de centrale instrumenten van deze groepen, omdat ze in de meeste liederen voorkomen, en omdat ze vaak een dialoog aangaan met de zangstem. Daarnaast is er een rijk arsenaal aan slagwerkinstrumenten (let op de hartverscheurende klank van brekend glas) dat echter – net zoals de mandoline – slechts zeer spaarzaam ingezet wordt. De muziek volgt de algemene lijn van de tekst. De stukken worden steeds korter, de toon steeds schrijnender, de instrumentatie steeds dunner totdat er niets rest dan wanhoop en stilte. De Boodschappen van wijlen Mevrouw R.V. Troussova is één van de pakkendste werken uit de recente muziekgeschiedenis.

De tite
l van het nieuwe werk van Luca Francesconi, ‘Kubrick’s Bone’ , verwijst uiteraard naar de beroemde scène uit Stanley Kubricks film ‘2001: A Space Odyssey‘ waarin een voorhistorische mensaap ontdekt dat een knook ook kan gebruikt worden om soortgenoten te verjagen of te doden. De menselijke beschaving is geboren! In Kubricks visioen is de knook het eerste voorbeeld van het gebruik van technologie door de mens. In Francesconi’s compositie staat Kubricks been natuurlijk voor de houten stokjes waarmee het cimbalom bespeeld wordt. Hij verbindt daar het muzikale spel tussen mens en machine aan, zoals zich dit exemplarisch via het cimbalom in verschillende muziekculturen heeft gemanifesteerd. De compositie reflecteert in haar geheel de evolutie van de technologie, al was het maar omdat het stuk in golfbewegingen steeds complexer wordt.

Programma :

  • Peter Eötvös, Psy (1996)
  • György Kurtág, The Messages of the late Miss R. V. Troussova op. 17 (1976-1980)
  • Luca Francesconi, Kubrick’s Bone (2005 – wereldcreatie)
Tijd en plaats van het gebeuren :

Spectra Ensemble: Cimbalom
Donderdag 18 januari 2007 om 20.00 u
(Inleiding door Mark Delaere om 19.15 u)
deSingel – Blauwe Zaal
Desguinlei 25
2018 Antwerpen

Meer info : www.desingel.be en www.spectraensemble.com

————————————–

Vrijdag 19 januari 2007 om 20.15 u
Handelsbeurs

Kouter 29
9000 Gent

Meer info : www.handelsbeurs.be , www.spectraensemble.com , www.eotvospeter.com

Bron : Tekst Mark Delaere in opdracht van deSingel

Elders op Oorgetuige :

Extra :