In memoriam Mauricio Kagel: 1931 – 2008

Mauricio Kagel Mauricio Kagel, één van de grootste hedendaagse componisten, is vorige week in de nacht van woensdag op donderdag na een lange en zware ziekte in het Duitse Keulen overleden. Kagel werd 76. Hij werd op 24 december 1931 geboren in het Argentijnse Buenos Aires. Zijn naam wordt vooral geassocieerd met “instrumentaal theater”. Kagels omvangrijke oeuvre is erg veelzijdig te noemen en omvat naast orkest- en kamermuziek ook hoorspelen en filmmuziek.

Mauricio Kagel kwam uit een joodse familie van Duits-Russische afkomst. De autodidactische componist leerde zichzelf het bespelen van piano, orgel en cello. Hij studeerde literatuur en filosofie aan de universiteit van Buenos Aires. Op achttienjarige leeftijd werd hij adviseur van het avantgardegezelschap Agrupacion Nueva Musica. In 1955 kwam hij in de directie van het Teatro Colon in de Argentijnse hoofdstad. Twee jaar later zou hij met een studiebeurs vertrekken naar Duitsland waar hij zich uiteindelijk ook vestigde en ging werken aan kamermuziek en elektronische muziek. Met zijn werk ‘Sur Scène‘ (1960) vestigde hij een genre van ‘instrumentaal theater’ waaruit een groot deel van zijn oeuvre bestaat.

Kagel was een autodidact die steeds op zoek was naar nieuwe vormen om muziek in het theater uit te voeren. Vanaf 1949 werkte hij als acteur en organisatieleider bij de Agrupación Nueva Música, die door Juan Carlos Paz werd geleid en belangrijke composities van de twintigste eeuw in Buenos Aires uitvoert. Van 1955 tot en met 1957 was hij aan het Teatro Colón verbonden, het belangrijkste operahuis van Zuid-Amerika, als koorrepetitor onder Erich Kleiber en later dirigent van de kameropera. Kagel was van 1969 tot en met 1975 muzikaal directeur van de Kölner Kurse für Neue Musik en van het Institut für Neue Musik. In 1974 werd hij professor voor Neues Musiktheater aan de Hochschule für Musik in Keulen. Kagel ontving talrijke prijzen en onderscheidingen.

[youtube=http://www.youtube.com/watch?v=ZbSqphIcLxM&w=425&h=344]
Acustica (Youtube, 7/12/2007, 7’08”)

Mauricio Kagel was één van de meest creatieve en veelzijdige hedendaagse componisten en het is door die veelzijdigheid ook vrij moeilijk om zijn muziek onder één noemer te vatten. Kagel begon zijn carrière in de late jaren 1950 en de vroege jaren 1960 in het spoor van de postseriële avant-garde, maar ontwikkelde al gauw een aanpak waarbij hij niet enkel de grenzen tussen theater, muziek, luisterspelen en film aftast (Kagel was ook een begenadigd cineast), maar het theatrale aspect ook echt in de muziek binnenbrengt.

[youtube=http://www.youtube.com/watch?v=cVNvNbzcnQc&w=425&h=344]
Dressur (YouTube, 17/05/2007, 9’29”)

In de jaren 1960 maakte hij furore met wat sindsdien de musicologische vakterm ‘instrumentaal theater’ heeft meegekregen: composities die, hoewel ze voor een instrumentale bezetting zijn geschreven, wezenlijk enkel theatrale handelingen bevatten. Het bekendste voorbeeld daarvan is ‘Match‘ (1964), waarin twee cellisten op zuiver muzikale wijze suggereren dat ze een tenniswedstrijd tegen elkaar houden, met een percussionist als scheidsrechter.
Hoewel die ‘instrumentaal theater’-fase maar enkele jaren duurt, blijft er onmiskenbaar een fundamenteel theatrale dimensie in alle composities van Kagel aan te wijzen. Bovenal is het basisprincipe dat muziek méér is dan een combinatie van klanken essentieel voor Kagels muziek. Dat uit zich dan ofwel in werken waarin theatrale elementen in de muziek binnensijpelen, ofwel in composities die via de muziek commentaar geven op andere zaken. Dat kan andere muziek zijn (bv de ‘Sankt-Bach-Passion’ (1985) of ‘Ludwig Van’ (1970)…) of maatschappelijke fenomenen – Kagel is steeds politiek (links) geëngageerd geweest. Hij maakte muziek die wil prikkelen en zelfs lichtjes provoceren. En daarvoor waren alle middelen – conventionele én onconventionele – toegelaten.

Een van Kagels projecten (hij maakte ook films en hoorspelen, schreef eigenhandig commentaar bij zijn werk, dirigeerde, regisseerde, produceerde dat het een aard had) heet ‘Ludwig van‘, en de strekking ervan luidt bij benadering dat men, om Beethoven te herdenken (in 1970), hem niet zou moeten spelen. Dat het stuk niettemin een ‘hommage’ als ondertitel draagt, wijst er ten overvloede op dat Kagel als componerende muziekhistoricus eerder overhoop ligt met de halsstarrige voortzetting van het verleden dan met dat verleden in se: hij heeft niks tegen Beethoven zelf, maar tegen diens postume, oncreatieve aanbidders. Kagel legde zich in hoge mate toe op de polemiek en voerde de grote voorgangers soms ten tonele om hun volgelingen een lachspiegel voor te houden, hen aan het denken te zetten, in de maling te nemen of tot betere gedachten te brengen. Waarmee hij hen uiteraard vaak het bloed van onder de nagels heeft gehaald.

[youtube=http://www.youtube.com/watch?v=UXfaQl9vCEc&w=425&h=344]
Ludwig Van (YouTube, 5/01/2007, 1’07”)

Mauricio Kagel was een hedendaags, humoristisch, romantisch, baldadig componist. Hij gebruikte een piano als slagwerk, en wandelstokken en boomtakken als reële instrumenten. Zijn musici moeten soms opzettelijk lelijk zingen, een dirigent moet zelfs ergens dood neervallen, volgens de partituur. In zijn meesterwerk, een Lieder-oper, ‘Aus Deutschland‘, waarin Schubert en Goethe als personages optreden, toont hij zich bovendien een minstens even belangrijk literair avant-gardist als componist. Kagel was trouwens iemand die opvallend literair dacht en te werk ging, zich door teksten haast nog meer dan door muziek op denkbeelden liet brengen, en die minstens zo goed op zijn plaats is in de literaire avant-garde van de 20ste eeuw als in de muzikale.

Kagel verrijkte de muziekwereld vooral met nieuwe muziektheatrale concepten. De componist ontwikkelde ook nieuwe instrumenten en speeltechnieken en gebruikte niet-Europese muziek (Exotica) en eigenzinnigheden van muzikale taal in zijn composities. Kenmerkend was ook zijn humoristische benadering van kunst, zoals in de ‘Phantasie f&u
uml;r Orgel mit obligati
‘ waarin een doorspoelend toilet deel uitmaakt van het instrumentarium.

[youtube=http://www.youtube.com/watch?v=fiRkJ2no5yY&w=425&h=344]
L’art Bruit (YouTube, 3/11/2006, 10’40”)

Het bevreemdende van Kagels werk zit hem, afgezien van sommige vroege stukken, hoofdzakelijk in de manier waarop hij oudere muziek naar zijn hand zet, want muziek is telkens het onderwerp van zijn composities. Ze kunnen gewijd zijn aan componisten, van de veertiende-eeuwse meester Guillaume de Machaut tot Brahms en Stravinsky. Ze kunnen vreemde, exotische of oude (Renaissance-)instrumenten voorschrijven, of de instrumenten om zo te zeggen ‘mishandelen’: een piano wordt als slagwerk gebruikt. Elders krijgen onmuzikale voorwerpen (wandelstokken, boomtakken) de rol en status van instrument toebedeeld. Van de optredende musici worden geregeld vreemde dingen geëist: opzettelijk lelijk zingen, spelen achter een kamerscherm – er is zelfs een dirigent die volgens de partituur dood moet neervallen.

Kagel had een voorkeur voor zulke theatrale elementen: soms doen de decors mee, vaak de belichting en de geluidsband die, om een voorbeeld te noemen, de aanwezigheid van een hele veestapel op het podium compenseert, plus allerlei natuurverschijnselen die in in bv ‘Kantrimiusik‘ (lees : ‘country music’) voorgeschreven zijn (zoals een wolk, een bergtop met sneeuw, een glooiende heuvel -en dat niet voor een avondvullende opera, maar voor een stuk kamermuziek van drie kwartier). Het lijdt geen twijfel dat Kagel de muzikale vormen en gebruiken graag vervormde en op hun kop zette.

Extra :
Mauricio Kagel op www.edition-peters.de en brahms.ircam.fr
Mauricio Kagel : De vernieuwer, gesprek met Martine Cadieu, Ars Musica 99 op www.arsmusica.be
Mauricio Kagel, een inleiding…, Godfried-Willem Raes op www.logosfoundation.org
There Will Always Be Questions Enough. Mauricio Kagel in conversation with Max Nyffeler op www.beckmesser.de, 23/03/2000
Lachen om de Dood‘, Jacques Kruithof, verschenen in Nieuw Wereld Tijdschrift, 1989, nummer 3, fragment opgenomen in programmaboekje deSingel, december 2000

Video :
Mauricio Kagel op UbuWeb Film (met o.a. fragmenten uit Antithese, Match, Hallelujah, Solo, Duo, MM51 / Nosferatu en Ludwig Van)
Mauricio Kagel op YouTube

Elders op Oorgetuige :
Het mondeling verraad : Kagels beruchte muziekepos over de duivel in het Nederrijns, 13/11/2007
Prometheus Ensemble meets Kagel, 15/10/2007
Ludwig Van… Kagel, 22/11/2006
Mauricio Kagel : componist en cineast, 20/10/2006
Parcours : Spectra Ensemble verkent de vier windstreken…(Kagel, Die Stücke der Windrose), 27/11/2006
Flat Earth Society (Mauricio Kagel, Zehn Märsche um den Sieg zu verfehlen), 18/10/2006