Dubbelconcert Nadar & Ictus in Flagey en de Handelsbeurs

Simon Steen-Andersen & Gérard Grisey Een avond in twee luiken: eerst het Nadar Ensemble, dat in 2006 door jonge muzikanten uit het Conservatorium van Gent werd opgericht, met als credo te experimenteren en werk van jonge, hedendaagse componisten te ondersteunen. Voor deze avond hebben ze in de componist Simon Steen-Andersen, die ook Ictus na aan het hart ligt, een jonge, veelbelovende partner gevonden.

Vervolgens gaat Ictus het bijna mythische ‘Vortex Temporum‘ te lijf : een wisselende metamorfose van ‘boeketjes gekleurde hallucinaties’ in de ‘maalstroom van de tijd’. Vortex Temporum is gecomponeerd door Gérard Grisey van 1994 tot 1996 in Parijs, voor een sextet van fluit, klarinet, viool, altviool, cello en piano.
Vortex Temporum werd gecreëerd door het Ensemble Recherche op het Festival van Witten in 1996. Het is een veeleisend, driedelig werk voor gemengd sextet en behoort al sinds de creatie tot de iconen van de spectrale kamermuziek. Spectrale componisten beroepen zich op de boventonen die, naar analogie met het zichtbare ‘spectrum’, samen de ‘kleur’ bepalen van een muzikale klank. In hun poëtica van de metamorfose zijn het de meest troebele momenten die uitgezoomd, vergroot worden – momenten waarop het muzikale materiaal lijkt stuk te gaan, momenten waarop de huid scheurt. De heel bijzondere aanvangszin van het werk, gestolen uit Ravels ‘Daphnis et Chloé’, heeft een volmaakt minimalistisch aspect: het is een zuivere, haast neutrale vorm. Hoe neutraler het materiaal, hoe duidelijker de ontwikkeling: Griseys ideaal was een transparant project binnen het clair-obscur van timbres die zich versmelten. Dat maakt ‘Vortex Temporum’ tot een echt ‘roofdier’, een werk dat zijn toehoorder bijt, dat hem vanaf de eerste noot overmeestert.

“Als we niet leren spelen met geluid, verspelen we onszelf” is een van de bekendste uitspraken en apologen toegeschreven aan Grisey, die niet zuinig was met mooie taalverzinsels.  In Vortex Temporum  diept de componist zijn zogenaamd ‘spectrale’ zoektocht uit: een woord dat we allemaal al wel ergens opgevangen hebben en waar hij het zelf niet mee eens was, maar dat hem is opgeplakt.

De muzikale gedachte verdeelt zich over twee sporen: aan het begin wordt duidelijk gemaakt dat de noties timbre en harmonie onderling inwisselbaar zijn – ze kunnen in ieder geval eeuwig metamorfoseren. Van pure klank (horizontaal, lijnklank of puntklank) in complexe klank (vertikaal, in een akkoord). Al gauw merken we dat elke klank complex is, zelfs de klank die we puur achtten. Componeren is van complexen complexen maken. De muziek wordt bekeken als een geheel, een oneindige modulatie. Harmonie en instrumentatie zijn berekend voor een samensmelten van kleurnuances, dicht bij wat een zoektocht in elektronische muziek je kan opleveren.

Spectrale componisten hebben nergens een grotere hekel aan dan de verschillende parameters waaruit de muziek is opgebouwd te laten horen.  Het is blasfemie, een aanslag op de volatiele essentie. Ze verkiezen het idee van een continuüm. Ze sturen de compositie, ze rekenen, maar willen het geweld dat rekenen aan klank oplegt, beheersen.  Er is het verlangen, schatplichtig aan Messiaen, om timbres te verenigen in boeketten van kleurige hallucinaties. “Een noot wordt een timbre, een akkoord wordt een spectraal complex en een ritme een deining vanwaar de duur onvoorspelbaar is”.

In een tweede spoor wordt de tijd aangebracht. De timbre-noot, het complex-akkoord, het deining-ritme, het kleur-moment zijn niet alleen onthuld ten aanzien van zichzelf in hun vastheid, hun plastische schoonheid, maar zijn ondergedompeld in de aftakeling van de tijd. In de draaikolk van de tijd: dat is de Nederlandse vertaling van Vortex Temporum. Zich meester maken van complexen, ze aan de tijd onderwerpen, hun ‘drempels’ laten horen (een typisch Grisey-woord): in deze poëzie van de metamorfose krijgen de meest troebele momenten de meeste waarde, ze worden vergroot, er wordt op ingezoomd – momenten van transitie, waar het muzikale materiaal beschadigd lijkt, waar de huid scheurt.  Daar komt de heldere en doodeenvoudige definitie van het spectralisme door Hugues Dufour vandaan: “Spectralisme is distorsie”.

In Vortex laat Grisey de afdruk van de tijd op het muzikale beginmateriaal voelen, meer nog omdat hij met ‘archetypes’ of ‘clichés’ werkt. Het begin van het werk is zeer bijzonder: een kleine arpeggio die stijgt en daalt, gestolen van Daphnis et Chloé van Ravel, en heeft een zeer minimalistisch karakter in de zin van beeldende kunst. Het is een zuivere, bijna een neutrale vorm. Hoe neutraler het materiaal, hoe efficiënter het proces: dat was wat Grisey op dat moment dacht, een ideaal van een transparant proces temidden van het clair-obscur van versmeltende timbres. Een technisch detail, een geniaal idee: vier noten op de piano, niet meer dan vier, in dissonantie met een noot een kwarttoon lager. Dat is voldoende om ongewone harmonieën te creëren: het hele pianostuk lijkt gekweld, enkel en alleen door deze vier alteraties.

Programma :

  • Nadar ( i.s.m. met Champ d’Action Studio)
    – Simon Steen-Andersen, ‘Besides’ voor versterkte piano, viool en piccolo, en gedempt strijktrio
    – Simon Steen-Andersen, ‘Rerendered’ voor pianist en twee assistenten
  • Ictus o.l.v. Georges-Elie Octors
    – G. Grisey, Vortex Temporum I, II en III, voor piano en vijf instrumenten

Tijd en plaats van het gebeuren :

Nadar : Simon Steen-Andersen – Ictus: Vortex Temporum
Donderdag 29 Januari 2009 om 20.15 u
Flagey – Studio 1

H.-Kruisplein
1050 Elsene (Brussel)

Meer info : www.flagey.be, www.nadarensemble.be en www.ictus.be
————————
Zaterdag 28 maart 2009 om 20.15 u (Inleiding met Tom Pauwels (Ictus), Daan Janssens en Stefan Prins (Nadar) om 19.30 u )
Handelsbeurs
Kouter 29
9000 Gent

Meer info : www.handelsbeurs.be, www.nadarensemble.be en www.ictus.be

Extra :
Gérard Grisey over Vortex Temporum op www.ictus.be
Gérard Grisey op brahms.ircam.fr en www.arsmusica.be
Interview met Gerard Grisey, David Bündler in 20th-Century Music, 1996 op www.angelfire.com
Simon Steen-Andersen : www.simonsteenandersen.dk en www.danishmusic.info

Elders op Oorgetuige :
De Nieuwe Reeks : Vortex temporum, 16/12/2008
Gekleurde hallucinaties in de maalstroom van de tijd, 28/04/2006