Hypergestileerde kamermuziek in Kapel Elzenveld

Henryk Gorecki Nog niet zo heel lang geleden had niemand ooit gehoord van de obscure Pool Henryk Gorecki (foto). Nu is zijn naam onlosmakelijk verbonden met zijn hypergestileerde en ontroerende Derde symfonie. Minstens even mooi is ook zijn eerste strijkkwartet uit 1988. De muzikanten van deFilharmonie plaatsen zijn Poolse weemoed naast ander schoons uit de zone voorbij het IJzeren Gordijn.

Henryk Górecki
Henryk Górecki
(1933-2010) werd beschouwd als een muzikale zonderling, die met zijn eenvoudige muziektaal en zijn religieuze composities een groot publiek vond. Hij studeerde eerst in Katowice compositie bij Bolesław Szabelski, die een leerling van Karol Szymanowski was. Górecki debuteerde in 1958 op de “Warschauer Herfst”, het belangrijkste Poolse festival voor nieuwe muziek.Lang werd Górecki’s werk overschaduwd door dat van Krzysztof Penderecki en Witold Lutoslawski, maar in de jaren ’60 kreeg Górecki een reeks internationale onderscheidingen.

In 1965 stopte hij met het seriële componeren en begon het muzikale materiaal te beperken. Repetitieve structuren, eenvoudige reekstechnieken, de bezinning op volksmuzikale of geestelijke bronnen beheersten vanaf toen zijn werken. Hij werd wereldberoemd met de Symfonie Nr. 3, (Symfonie van treurliederen). De opname door de London Sinfonietta, met sopraan Dawn Upshaw werd een bestseller, en belandde zelfs in diverse hitparades.

Vanaf 1965 doceerde Górecki aan zijn eigen conservatorium, de Karol Szymanowski Muziekacademie in Katowice. In 1975 werd hij er rector magnificus en twee jaar later professor.

Mauricio Kagel
Mauricio Kagel
(1931-20087) was één van de meest creatieve en veelzijdige hedendaagse componisten en het is door die veelzijdigheid ook vrij moeilijk om zijn muziek onder één noemer te vatten. Kagel begon zijn carrière in de late jaren 1950 en de vroege jaren 1960 in het spoor van de postseriële avant-garde, maar ontwikkelde al gauw een aanpak waarbij hij niet enkel de grenzen tussen theater, muziek, luisterspelen en film aftastte (Kagel was ook een begenadigd cineast), maar het theatrale aspect ook echt in de muziek binnenbracht.

In de jaren 1960 maakte hij furore met wat sindsdien de musicologische vakterm ‘instrumentaal theater’ heeft meegekregen: composities die, hoewel ze voor een instrumentale bezetting zijn geschreven, wezenlijk enkel theatrale handelingen bevatten. Het bekendste voorbeeld daarvan is ‘Match’ (1964), waarin twee cellisten op zuiver muzikale wijze suggereren dat ze een tenniswedstrijd tegen elkaar houden, met een percussionist als scheidsrechter.
Hoewel die ‘instrumentaal theater’-fase maar enkele jaren duurt, blijft er onmiskenbaar een fundamenteel theatrale dimensie in alle composities van Kagel aan te wijzen. Bovenal is het basisprincipe dat muziek méér is dan een combinatie van klanken essentieel voor Kagels muziek. Dat uit zich dan ofwel in werken waarin theatrale elementen in de muziek binnensijpelen, ofwel in composities die via de muziek commentaar geven op andere zaken. Dat kan andere muziek zijn (bv de ‘Sankt-Bach-Passion’ (1985) of ‘Ludwig Van’ (1970)…) of maatschappelijke fenomenen – Kagel is steeds politiek (links) geëngageerd geweest. Hij maakte muziek die wil prikkelen en zelfs lichtjes provoceren. En daarvoor waren alle middelen – conventionele én onconventionele – toegelaten.

Kagel ontwikkelde ook nieuwe instrumenten en speeltechnieken en gebruikte niet-Europese muziek (Exotica) en eigenzinnigheden van muzikale taal in zijn composities. Kenmerkend was ook zijn humoristische benadering van kunst, zoals in de ‘Phantasie für Orgel mit obligati’ waarin een doorspoelend toilet deel uitmaakt van het instrumentarium.

Het bevreemdende van Kagels werk zit hem, afgezien van sommige vroege stukken, hoofdzakelijk in de manier waarop hij oudere muziek naar zijn hand zet, want muziek is telkens het onderwerp van zijn composities. Ze kunnen gewijd zijn aan componisten, van de veertiende-eeuwse meester Guillaume de Machaut tot Brahms en Stravinsky. Ze kunnen vreemde, exotische of oude (Renaissance-)instrumenten voorschrijven, of de instrumenten om zo te zeggen ‘mishandelen’: een piano wordt als slagwerk gebruikt. Elders krijgen onmuzikale voorwerpen (wandelstokken, boomtakken) de rol en status van instrument toebedeeld. Van de optredende musici worden geregeld vreemde dingen geëist: opzettelijk lelijk zingen, spelen achter een kamerscherm – er is zelfs een dirigent die volgens de partituur dood moet neervallen.

Kagel had een voorkeur voor zulke theatrale elementen: soms doen de decors mee, vaak de belichting en de geluidsband die, om een voorbeeld te noemen, de aanwezigheid van een hele veestapel op het podium compenseert, plus allerlei natuurverschijnselen die in in bv ‘Kantrimiusik’ (lees : ‘country music’) voorgeschreven zijn (zoals een wolk, een bergtop met sneeuw, een glooiende heuvel -en dat niet voor een avondvullende opera, maar voor een stuk kamermuziek van drie kwartier). Het lijdt geen twijfel dat Kagel de muzikale vormen en gebruiken graag vervormde en op hun kop zette.

Gya Kancheli
De Georgische componist Gya Kancheli (1935) is één van de leidende figuren binnen de wereld van de hedendaagse muziek. Hij verliet zijn vaderland in 1991, kwam via Berlijn in Antwerpen terecht en was er een tijdlang de huiscomponist van deFilharmonie, toen nog het Koninklijk Filharmonisch Orkest van Vlaanderen. Vrijwel alle werken van deze componist zijn eendelig en duren circa 25 minuten en alle bewegen ze zich tussen de uiterste polen van een diepzinnige, melancholieke meditatie en heftig pulserende energie. Kancheli werkt blijkbaar graag net als Schnittke met grote stilistische tegenstellingen, maar hij gaat strenger en gerichter te werk waardoor zijn composities eerder wat weg hebben van de ritualistische wereld van Pärt.  

Kancheli’s werken zijn ingebed in de verbondenheid met de natuur en worden gevormd door een kleurrijke beeldspraak en sterke contrasten en climaxen. Kancheli haalt zijn inspiratie uit de Georgische folklore en vult dit aan met zijn persoonlijke, verfijnde gevoeligheid. Kancheli is vooral bekend als componist van symfonieën en andere werken voor groot orkest.

“Zolang er muziek klinkt, is er hoop”, zo luidt een veel geciteerde uitspraak van Giya Kancheli. De componist heeft zijn hele leven tegen een inhumane maatschappij en zijn eigen eenzaamheid gecomponeerd. Kancheli zoekt in zijn melancholieke en dikwijls religieus getinte muziek plaatsen van bezinning en stilte op.

Programma :

  • Mauricio Kagel, Pan
  • Henryk Górecki, Strijkkwartet nr.1
  • Giya Kancheli, Ninna Nanna
  • Erwin Schulhoff, 5 stukken voor strijkkwartet

Tijd en plaats van het gebeuren :

deFilharmonie : Kagel, Górecki, Kantsjeli, Schulhoff
Zondag 6 februari 2011 om 11.00 u
Onze-Lieve-Vrouwekapel Elzenveld

Lange Gasthuisstraat 45
2000 Antwerpen

Meer info : www.defilharmonie.be en www.elzenveld.be

Extra :
Mauricio Kagel : www.mauricio-kagel.com, www.edition-peters.de, brahms.ircam.fr, UbuWeb Film en youtube
Mauricio Kagel, een inleiding…, Godfried-Willem Raes op www.logosfoundation.org
There Will Always Be Questions Enough. Mauricio Kagel in conversation with Max Nyffeler op www.beckmesser.de, 23/03/2000
Lachen om de Dood‘, Jacques Kruithof, verschenen in Nieuw Wereld Tijdschrift, 1989, nummer 3, fragment opgenomen in programmaboekje deSingel, december 2000
Kagel – een schets van nabij, Luk Vaes, september 2007
Mauricio Kagel (1931-2008). Leukste componist van de twintigste eeuw op www.nrc.nl, 19/09/2008
Henryk Górecki op en.wikipedia.org, www.boosey.com en youtube
De post-modernen: Pärt, Górecki en Schnittke, Friska Frank op www.nopapers.nl
Giya Kancheli op www.schirmer.com en youtube
Provocateur van het falen : Over Giya Kancheli, Mischa Andriessen op www.rektoverso.be, 14/11/2005
Erwin Schulhoff op nl.wikipedia.org, www.schott-music.com en youtube

Elders op Oorgetuige :
In Memoriam Henryk Mikolaj Górecki (1933 – 2010), 12/11/2010
In memoriam Mauricio Kagel: 1931 – 2008, 23/09/2008

Beluister alvast Mauricio Kagels ‘Pan’ voor piccolo en strijkkwartet

[youtube https://www.youtube.com/watch?v=SyBQG9ONE24]

en deel 1 uit Górecki String Quartet Nr 1, ‘Already it is Dusk’, op. 62

[youtube https://www.youtube.com/watch?v=61B7bclPFFE]